ՀԱՅԵՐԵՆԻ ԹՎԱՆՎԱՆՈՒՄՆԵՐԸ, ՀՆԱԳՈՒՅՆ ՉԱՓՄԱՆ ՄԻԱՎՈՐՆԵՐԸ, ՎԱԹՍՈՒՆԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ԾԱԳՈՒՄԸ

##article.authors##

  • ԳԱԳԻԿ ՊՈՂՈՍՅԱՆ ՀՊՄՀ

DOI-:

https://doi.org/10.24234/scientific.v2i49.214

Հիմնաբառեր-:

մե, թիվ, վաթսունական համակարգ, հաց, հաճար, մաթեմատիկա, Հայկական Բարձրավանդակ, Հայոց լեզու, շումերերեն

Վերացական

Վաթսունական թվային համակարգի ուսումնասիրությունները, որոնք կատարվել են մինչ այժմ, այդպես էլ չեն տվել համոզիչ պատասխաններ առ այն, թե ի՛նչն էր պատճառը հենց այդ հաշվարկի համակարգով հաշվումներ կատարելու: Պատասխաններ չեն տրվել հարցերին, թե ինչու է որպես բազիս ընտրվել մի թիվ (60-ը), որը բնության մեջ համենայն դեպս ակնհայտ դրսևորումներ չունի: Այս ուսումնասիրությամբ առաջ է քաշվում 60-ական համակարգի ծագման վերաբերյալ համոզիչ վարկած, որի բանալին հնարավոր էր գտնել միայն Հայոց կենդանի լեզվի և մշակույթի շրջանակներում: Ցույց է տրված, որ 60-ական համակարգն առաջացել է առաջին մշակովի հացահատիկը՝ հաճարը, հաշվարկի հիմք վերցնելու արդյունքում: Ցույց է տրված, որ 60-ական համակարգը ստեղծված և կոչված էր ոչ թե սոսկ կենցաղային մաթեմատիկական հաշվարկներ անելու համար, որի համար ավելի հարմար էր 10-ական համակարգը, այլ մարդասիրական մի համակարգ էր, որ կոչված էր մարդկանց ուսուցանելու, թե ինչպես գյուղատնտեսությամբ զբաղվել, հաց մշակել, և այն սպառել, այսինքն այդ համակարգում ամփոփված էր հանապազորդ հաց ստեղծելու գրեթե բոլոր գաղտնիքները:

60-ական համակարգի հայկական ծագման նշված վարկածը հաստատվում է նաև մ․թ․ա․ 3-րդ հազարամյակի մինչև առաջին կեսն ընկած ժամանակաշրջանում օգտագործված չափման միավորների՝ հոդվածում իրականացված վերլուծությամբ, ինչի արդյունքում դուրս են բերված հին մշակույթի վերաբերյալ հետաքրքական մանրամասներ:

Հոդվածում ուսումնասիրված են նաև հայերենի հիմնական թվանվանումներն ու չափման միավորները, տրված է նրանց ծագման տրամաբանության մեկնաբանությունը:

Հղումներ

Aaboe, A. (1964). Episodes from the early history of mathematics.Random House. (Original work published 1964) DOI: https://doi.org/10.2307/2334184

Acharian, H. (1926). Hayeren armatakan bararan [Armenian root dictionary] (Vols. 1–4). Yerevan Hamalsarani Hratarakchutyun. (In Armenian)

Alster, B. (1974). On the interpretation of the Sumerian myth “Inanna and Enki.” Zeitschrift für Assyriologie und Vorderasiatische Archäologie, 64(1), 20–34. https://doi.org/10.1515/zava.1974.64.1.20 DOI: https://doi.org/10.1515/zava.1975.64.1.20

Cantor, M. B. (1880–1908). Vorlesungen über Geschichte der Mathematik (Vols. 1–4). B.G. Teubner. (Original work published 1880–1908)

Castellino, G. R. (1969). Il concetto sumerico di 'me.' Oriens Antiquus, 8(2), 87–89, 91–97, 99–103, 105–113. https://doi.org/10.2307/43073338

Cavigneaux, A. (1978). L’essence divine. Journal of Cuneiform Studies, 30, 177–186. https://doi.org/10.2307/1359916 DOI: https://doi.org/10.2307/1359701

Emelyanov, V. V. (2009). Shumerskii kalendarnyi ritual (Kategoriia ME i vesennie prazdniki) [Sumerian calendar ritual (Category ME and spring festivals)]. Peterburgskoe Vostokovedenie. (Original work published in Russian). ISBN: 978-5-85803-409-5

Gyllenbok, J. (2018). Encyclopaedia of historical metrology, weights, and measures (Vols. 1–3). Birkhäuser. https://doi.org/10.1007/978-3-319-57598-8 DOI: https://doi.org/10.1007/978-3-319-57598-8_1

Ifrah, G. (2000). The universal history of numbers: From prehistory to the invention of the computer (D. Bellos, E. F. Harding, S. Wood, & I. Monk, Trans.). John Wiley & Sons. (Original work published as Histoire universelle des chiffres,1994)

Jacobsen, T. (1962). Toward the image of Tammuz. History of Religions, 1(2), 189–213. DOI: https://doi.org/10.1086/462443

Jahukyan, G. (2010). Hayeren stugabanakan bararan [Armenian etymological dictionary]. Institute of Linguistics NAS RA. (In Armenian)

Klein, J. (1997). The Sumerian me as a concrete object. Altorientalische Forschungen, 24(2), 211–230. https://doi.org/10.1524/aofo.1997.24.2.211 DOI: https://doi.org/10.1524/aofo.1997.24.2.211

Kramer, S. N. (1963). The Sumerians: Their history, culture, and character. University of Chicago Press.

Malkhasyants, S. (1944–1945). Hayeren batsatrakan bararan [Explanatory dictionary of Armenian] (Vols. 1–4). Armenian SSR Academy of Sciences Press. (In Armenian)

Manandyan, H. (1930). Kshirrery yev chapary hnaguyn hayeren aghbyurnerum [Weights and measures in ancient Armenian sources]. Melkonyan Fond. (In Armenian)

Neugebauer, O. (1969). The exact sciences in antiquity (2nd ed.). Dover Publications. (Original work published 1957)

Open Richly Annotated Cuneiform Corpus (ORACC). (2024, September 28). Oracc Sign List (Version 1.0). The Pennsylvania Sumerian Dictionary Project. Retrieved June 10, 2025, from https://oracc.museum.upenn.edu/osl/signlist/

Robson, E. (2008). Mathematics in ancient Iraq: A social history. Princeton University Press. DOI: https://doi.org/10.1515/9780691201405

Sukiasyan, A. (1967). Hayots lezvi himanisheri bararan [Dictionary of synonyms of the Armenian language]. Armenian SSR Academy of Sciences Press. (In Armenian)

Waerden, B. L. van der. (1963). Science awakening (Vol. 1: Egyptian, Babylonian and Greek mathematics; A. Dresden, Trans.). John Wiley & Sons. (Original Dutch edition published 1950 as Ontwakende wetenschap)

Ներբեռնումներ

Հրապարակված

2025-10-06

Թողարկում

Բաժին

Articles